|
مصاحبه با دکتر مهرو حاجی منیری عنبران
 نخستین
کتاب اختصاصی در موضوع گلسنگها با نام " گلسنگ شناسی" تالیف دکتر مهرو
حاجی منیری و توسط انتشارت جهاددانشگاهی مشهد به چاپ رسید. کتاب دیگری نیز
تحت عنوان گلسنگها توسط ایشان ترجمه شده و به زودی وارد بازار نشر خواهد
شد. به این بهانه گفتگویی با دکتر حاجی منیری داشتیم و از او درباره این دو
کتاب پرسیدیم.
دكتر حاجي منيري عضو هيئت علمي دانشگاه آزاد اسلامي واحد مشهد درباره
شكلگيري ايده تهيه كتاب در زمينه گلسنگها گفت: «پس از اینکه در جریان
کارم بر روی رساله دکتری با مشکلات فراوانی در تهیه منابع روبرو شدم به چاپ
و ترجمه کتابی در مورد گلسنگها احساس نیاز کردم، چرا که متوجه شدم در این
زمینه هیچ منبعی به فارسی نداریم و تعداد کتب لاتین موجود در کتابخانههای
ایران نیز از انگشتان دست تجاوز نمیکند. بجز برخی صفحات پراکنده در کتبی
نظیر تالوفیت ها (چلبیان و مجد) تنها اثری که در این زمینه چاپ شده کتابی
است به نام بریوفیتها و گلسنگها تألیف دکتر فلاحیان (1349).
وي ادامه داد: « موضوع گلسنگها در سرفصل دروس آموزش عالی هنوز وارد نشده،
لذا به نظر میرسد تمایلی به آموزش و پژوهش دراین زمینه وجود نداشته است
هرچند که سابقه گلسنگ شناسی در ایران به بیش از 170 سال پیش بازمیگردد.
علی رغم این سابقه طولانی، اطلاعات و منابع ما در مورد گلسنگها ناچیز است.
حاجي منيري در توضيح مطالب كتاب گلسنگ شناسی خود گفت: «دراین کتاب مبانی
گلسنگشناسی در موضوعات اصلی (ابزار یک گلسنگ شناس) شامل آناتومی،
مورفولوژی و شیمی گلسنگ به همراه تصاویر واضحی برای علاقهمندان به
تاگزونومی گلسنگ ها توضیح داده شده است. موضوع دیگری که در این کتاب برای
متخصصین بسیار جالب خواهد بود مفهوم گونه در گلسنگ است، وقتی ما میخواهیم
جایگاه تاگزونومیک موجودی را شناسایی کنیم، ناگزیر از گذراندن مراحل
شناسایی هستیم. در باره گلسنگها این مراحل دشوارتر است بطوریکه ممکن است
حتی پس از شناسایی کامل هنوزدر نادانی کامل باشیم. از اینرو مقایسه
نمونههای شناخته شده با گونههای مستند و یا ارسال نمونه برای یک گلسنگ
شناس زبده الزامی است.
احتمالاً در آینده آن چیزی که ما امروز به عنوان یک گونه شناسایی
میکنیم شاید به عنوان یک کمپلکس گونهای معرفی شود. بنابراین گلسنگ شناسی
بسیار دشوارتر از شناسایی گونه های گیاهان عالی و حتی جلبکها و قارچ
ها میباشد. وانگهی نکته دیگری که تاگزونومی و اونتوژنی گلسنگها را پیچیده
تر می کند این است که هنوزسهم هر یک از شرکا ساختاری گلسنگ در تشکیل صفات
آن مشخص نشده است.
در کتاب گلسنگها (ترجمه LICHENS, William Purvis) جذابیت گلسنگها به
عنوان یک واحد بیولوژیک مورد نظر است. گلسنگها که موجودات مرکبی هستند، در
عین حال استقلال وجودی خود را حفظ میکنند .از اینرو تاکزونومی و بیولوژی
بسیار پیچیده ای دارند. این کتاب با داشتن 101عکس رنگی زیبایی و جذابیت
گلسنگها را در دامنه مورفولوژی، آناتومی، اکولوژی و ... به نمایش
ميگذارد. البته این کتاب در حیطه تاکسونومی وارد نشده، هرچند که مولف
بریتانیایی آن، تاکسونومیست زبردستی است!
وي مخاطب كتاب "گلسنگها" را عموم مردم دانست و افزود: «از یک دانش آموز تا
کسی که در مقاطع بالا مشغول به تحصیل است همه میتوانند از این کتاب
استفاده کنند. محتواي كتاب به لحاظ نگارش و سطح، برای تمام علاقمندان محیط
زیست و طبیعت جالب خواهد بود. بسیاری از چیزهایی که ما تا کنون بیتوجه از
کنارشان رد میشدیم و فکر میکردیم رنگی است که بر صخره کشیده شده است
(مانند گلسنگ های زمینه صورتی) یا حتی فکر میکردیم هیچ چيز نیست، حالا
میدانیم که موجودات زندهایی هستند که اتفاقا بیکارهم نیستند و روی همان
صخره که قرار گرفتهاند پروسه ایی طولانی را انجام میدهند. اما کتاب
"گلسنگشناسی" برای مخاطبین دانشگاهی به نگارش درآمده و منبع درسی است. در
اين کتاب ضمن معرفی گلسنگ سعی شده است اصطلاحات تخصصی به سادهترین وجه
ممکن تشریح شوند.
او در پاسخ به سئوالي درخصوص کار ویژهای كه گلسنگها در اکوسیستم انجام
میدهند گفت: «گلسنگها را با نام پایونیر میشناسند به معنای پیشرو یا
پیشتاز. گیاهان در محیطی امکان رویش دارند که ضخامت معینی از خاک تشکیل شده
باشد. اولین فرایندی که گلسنگ انجام میدهد این است که به کمک متابولیتهای
ثانویه اختصاصی خود، بستر رویش خود را خرد و نرم میکند تا آنکه خاك تشکیل
شود، یعنی توالی اولیه. اولین عنصری که در تشکیل خاک شرکت میکند گلسنگ است
و این یکی از مهمترین خدمات گلسنگ به اکوسیستم طبیعی میباشد. امروزه
گلسنگها کاربردهای متعددی در علوم و صنایع دارند. از جمله بحث بسیار جدید
بایومانیتوررینگ یعنی اندازهگیری و کنترل متغیرها به کمک شاخص های زیستی
یا در واقع همان پایش آلایندههای هوازاد که بر خلاف روشهاي ديگر نه تنها
هزینه ناچیزی دارد بلکه هیچ ماده شیمیایی وارد چرخه های طبیعی نمیكند.
از زمان تمدنهای باستانی چین و مصر بشر از خواص دارویی گلسنگ ها آگاهی
داشته است. امروزه هم روی این ویژگی خیلی کار میشود. تداوم صنایع عطرسازی
فرانسه مدیون گلسنگهایی است که از کشور نپال به اروپا صادر میشود. از
گلسنگها با طعم تلخی که دارند به عنوان آفتكش استفاده ميشوند، مزارع را
بوسيله آنها احاطه ميكنند و از هجوم حشرات جلوگيري ميشود.
گلسنگها به علت دارا بودن درصدی پروتئين، خاصيت غذايي هم دارند و روزگاری
قوم یهود را از گرسنگی قطعی نجات دادند (مانالايكن)! در منطقه ايران و
توران هم مردم هم خود از گلسنگها ميخوردند و هم به احشام ميدانند. در
بازارهاي لندن گلسنگ ها به عنوان ادويه گران قيمت به فروش ميرسد.
مورد استفاده جالب دیگر گلسنگها در طراحي جواهرات است. گلسنگهاي بوتهاي
وقتي زير اسکوپ تشریح قرار ميگيرند، ظاهر بسيار زيبائي دارند که طراحان
جواهرات از آنها ايده ميگيرند.
در مقالهاي خواندم كه هنگام طراحي اسباببازي بچهها يا اشياء تزئينی،
فضاهاي خالي را با گلسنگهاي رنگي پر ميكنند چون احتياج به آب و خاك
ندارند و تمام مايحتاج خود را از رسوبات خشك و مرطوب هوا به دست ميآورند.
در برخي كشورها هم از گلسنگ ها براي تهيه تاج گل به ویژه در قبرستانها
استفاده ميشود، چون دائمي و زيبا هستند.»
البته بد نیست بدانیم که گلسنگ ها بلای آثار تاریخی هستند که باید برای
مقابله با آنها راه حلی بکار برد. خوشبختانه برخی متخصصین آمریکایی و
اسپانیایی به راه های عملی شایسته ای دست یافته اند. ولی متاسفانه به تازگی
شنیده ام که افراد ناآگاهی به گلسنگ زدایی آثار تاریخی کشورمان پرداخته
اند، غافل از این که نقش مخرب آنها بیش از آن است که در تصور بگنجد.
دکتر حاجی منیری سپس از کم توجهی به بحث گلسنگها انتقاد کرد و گفت:
«برخلاف توجه قابل ملاحظه به گياهان گلدار، به گياهان ابتدايي در ایران كم
تر توجه شده است، کافیست فهرست انتشارات این دو گروه گیاهی را با یکدیگر
مقایسه کنید. دانشجویان هم معمولا به سمت گياهان گلدار كشيده ميشوند، چون
منابع مكتوب و اساتيد بيشتري براي گرفتن راهنمايي در دسترس هستند. ولي
گياهان بی گل محجور واقع شدهاند و در مورد گلسنگها اين مسئله به مراتب
قويتر از قارچ ها، جلبك ها، خزه ها ونهانزادان آوندی است.
امیدوارم چاپ این دو کتاب راهگشایی برای توجه شایسته به گلسنگ ها باشد.
بطوری که نظردانشجويان و مراكز آموزش عالی و پژوهشی را متوجه آنها
كند.
البته به نگارش مطالب ساده تر در زمینه گلسنگ ها نیز احتیاج است زیرا
دبيران زیست شََناسی در مقطع متوسطه هم براي تدريس همان بخش كوچكي كه در
كتاب آمده به منبع مطالعاتی بیشتری نیاز دارند. جالب است بدانید در
كتابجغرافی دوم راهنمایی در جایی تنها در یک لغت به گلسنگ ها اشاره شده
است اما با ديكته فارسی نادرست!
| 
